Fosfor, hayvan beslenmesinde en önemli minerallerden biridir. Kalsiyumdan sonra hayvan vücudundaki en bol ikinci elementtir; fosforun %80’i kemiklerde ve dişlerde, geri kalanı ise vücut sıvılarında ve yumuşak dokularda bulunur.
Yetişkin hayvanlarda ortalama toplam fosfor ve kalsiyum içeriği
| Hayvan | Ağırlık | Kalsiyum | Fosfor |
| Yumurtacı tavuk | (2 kg) | 22 g | 13 g |
| Koyun | (50 kg) | 550 g | 280 g |
| Süt ineği | (600 kg) | 7000–9600 g | 3600–5000 g |
Kaynaklar:
V.I. Georgievskii, Mineral Nutrition of Animals, Butterworths, 1982
H.J. Oslage, Zeitschrift Tierphysiologie, Tierernährung, Futtermittelkunde, 1964
Fosforun Fizyolojik Görevleri
Fosfor, metabolik açıdan temel bir rol oynar ve diğer tüm minerallerden daha fazla fizyolojik işleve sahiptir. Bu işlevler aşağıdaki başlıca metabolik süreçleri kapsar:
- İskelet dokusunun gelişimi ve korunması: Fosforun büyük kısmı, kalsiyumla birlikte hidroksiapatit formunda çökelerek iskeleti oluşturur. İskelet yalnızca bir destek sistemi değil, aynı zamanda vücudun kalsiyum ve fosfor deposudur. Gebelik, laktasyon veya yumurtlama dönemlerinde bu minerallerin emilimi ve salınımı sürekli devam eder.
- Ozmotik basınç ve asit-baz dengesinin korunması: Fosfor, diğer minerallerle birlikte vücudun tampon kapasitesi, ozmotik basınç ve asit-baz dengesinin korunmasında önemli rol oynar.
- Enerji kullanımı ve aktarımı: Fosfor enerji metabolizmasında kritik bir bileşendir. ATP (adenozin trifosfat) gibi fosfat bileşikleri enerji depolama ve aktarımında evrensel taşıyıcılardır. ATP, kas aktivitesi sırasında kimyasal enerjinin mekanik enerjiye dönüşümünde temel rol oynar.
- Protein sentezi, yağ asidi taşınması, amino asit değişimi: Fosfor bileşikleri, doğrudan veya dolaylı olarak tüm temel fizyolojik süreçlerde yer alır. Fosforilasyon, karbonhidratların emilimi, glikoliz, lipit taşınması ve amino asit değişimi gibi süreçlerin temelidir. Fosfor ayrıca birçok koenzimin bileşenidir.
- Büyüme ve hücre farklılaşması (DNA): Fosfor, genetik bilgiyi taşıyan ve protein biyosentezi ile bağışıklığı düzenleyen nükleik asitlerin yapısında bulunur.
- İştah kontrolü, yemden yararlanma etkinliği ve verimlilik: Fosfor, genel hayvan sağlığı ve üretkenliğinde kilit rol oynar.
Fosfor Gereksinimi
Hayvanlarda yeterli miktarda biyolojik olarak sindirilebilir ve kullanılabilir fosfor bulunması, optimal sağlık ve verimlilik için zorunludur. Ancak fosfor gereksinimi kalsiyum ve D vitamini ile yakından ilişkilidir. Örneğin, kemiklerde fosfor birikimi bu iki bileşene de bağlıdır.
Bu nedenle, sadece yeterli fosfor alımı değil, aynı zamanda uygun kalsiyum/fosfor oranı (Ca:P) ve yeterli D vitamini düzeyleri de dengeli beslenme için kritik öneme sahiptir.
Fosfor Eksikliği
Yetersiz fosfor alımı durumunda hayvanda fosfor eksikliği ortaya çıkar. Bu durum hem fiziksel sağlığı hem de ekonomik verimliliği olumsuz etkiler. İlk belirtiler arasında kandaki fosfat düzeylerinin düşmesi ve kemiklerden kalsiyum-fosfor çekilmesi bulunur. Bunun sonucunda iştah azalır, canlı ağırlık artışı düşer ve yemden yararlanma bozulur.
Kötü barınma koşulları eksikliğin etkilerini artırır. Türlere göre belirtiler:
- Yumurtacı tavuklar: Yumurta veriminde, kabuk kalınlığında ve kuluçka başarısında azalma. “Kafes yorgunluğu sendromu” ve osteomalasia (kemik yumuşaması) görülebilir.
- Etlik piliçler: Bacak zayıflığı, kemik kırıkları, tibial dischondroplasia, osteomalasia ve raşitizm. Raşitizm ekonomik kayıplara yol açar.
- Sığırlar: Düşük yem tüketimi, düşük doğurganlık, düzensiz ovulasyon, düşük süt verimi, topallık, eklem deformasyonları.
Optimum Kalsiyum:Fosfor Oranları
| Tür | Ca:P | Ca:vP |
| Yumurtacı tavuklar | 4.1 – 5.8 | 11.4 – 12.3 |
| Etlik piliçler, civcivler, piliçler | 1.2 – 1.5 | 2.2 – 2.3 |
| Süt ineği (600 kg; 35 kg süt/gün) | 1.15 – 1.4 | – |
Kaynaklar:
V.I. Georgievskii, Mineral Nutrition of Animals, Butterworths 1982
Centraal Veevoeder Bureau (CVB), Hollanda, 2004
Fosfor İhtiyaçlarının Belirlenmesi
Hayvanların fosfor gereksinimleri genel olarak belirlenmiştir, ancak günlük alınması gereken miktar şu faktörlere göre değişir:
- Hayvanın performans düzeyi
- Irk ve genetik farklar
- Sürü veya topluluk içindeki bireysel farklılıklar
- Yem hammaddelerinin bileşimi
Yetiştiriciler için temel hedef, hem hayvan refahını ve üretkenliği artırmak hem de ekonomik verimi korumaktır. Ayrıca, çevresel etkileri en aza indirmek için fosfor dengesinin doğru ayarlanması giderek daha fazla önem kazanmaktadır.
Kaynak: https://www.feedphosphates.org/index.php/guides/11-guides/11-phosphorus-a-vital-source-of-animal-nutrition